"Hij vindt andere honden gewoon leuk." Ken je dat zinnetje? Misschien zeg je het zelf wel over je hond. Hij trekt naar elke hond toe, gaat vol gas en komt maar niet tot rust. Het lijkt puur enthousiasme.

En toch is dat vaak niet het hele verhaal. Want druk, overenthousiast gedrag betekent niet automatisch dat je hond speelt of dat hij het leuk heeft. Heel vaak is het juist een teken dat zijn stressemmer aan het overlopen is. In dit artikel laat ik je zien hoe dat werkt. Je leert de vier kenmerken van écht spel, je krijgt een simpele test om te checken of je hond het nog leuk vindt, en je leert herkennen wanneer spel eigenlijk geen spel meer is.

In het kort

Een overenthousiaste hond is niet per se een blije, spelende hond. Onder dat drukke gedrag zit vaak veel opwinding, waardoor de figuurlijke stressemmer overloopt. Echt spel herken je aan vier kenmerken: spelsignalen, een los lijf, pauzes en rolwissel. Zie je die niet meer, dan is er waarschijnlijk iets anders aan de hand dan 'gewoon leuk'.

Gedrag is communicatie: onder het gedrag zit een gevoel

Alles wat je hond doet is de buitenkant van iets wat er binnen in zijn lijf gebeurt. Dat is de kern van hoe ik naar honden kijk: gedrag is communicatie. Onder het gedrag zit in de regel een gevoel, een emotie. Want honden hebben emoties, net zoals wij.

De wetenschap heeft die emotionele systemen in kaart gebracht. Bij zoogdieren zijn ze in de basis hetzelfde: het verlangen om ergens op af te gaan, angst, frustratie en spel.* Als je hond een andere hond ziet, kan dat het gevoel geven: ik wil spelen. Dat is een positieve emotie. En het is het startpunt van wat je daarna ziet.

Want na die emotie gaat het lijf reageren. Het hart gaat sneller kloppen, de ademhaling gaat omhoog en er komen allerlei stofjes vrij. Bij een positieve emotie noem ik dat opwinding, bij een negatieve emotie stress. Maar voor wat er fysiek in het lijf gebeurt, is er geen verschil.

Die reactie vergelijk ik graag met een figuurlijke stressemmer. Elke prikkel doet er een scheutje bij. Een beetje is prima. Sterker nog, die stofjes zijn nodig om te functioneren. Maar loopt de emmer over, dan neemt het lijf het helemaal over. Dan kan je hond niet meer luisteren, niet meer nadenken en zichzelf ook niet meer afremmen.

Belangrijk om te onthouden: de emmer zegt iets over hóe vol het is, niet over wélke emotie erin zit. Ook positieve emoties zoals spel vullen die emmer.

Waarom 'hij is gewoon overenthousiast' vaak niet klopt

We zien twee honden die vol gas gaan en denken al snel: kijk, ze vinden het hartstikke leuk. Maar die drukte is heel vaak een emmer die overloopt. En of het echt fijn spel is, zie je niet aan al dat gedoe eromheen.

Ik herken dat goed bij mijn eigen hond Iloy. Hij heeft een klein emmertje en wil in eerste instantie graag naar die andere hond toe. Maar je ziet hem razendsnel schakelen. Dan is het geen spel meer en wordt het te heftig voor de andere hond. Van buitenaf lijkt het enthousiasme, van binnen loopt de emmer over.

Een hond die naar elke andere hond toetrekt, laat vooral zien dat hij veel opwinding heeft. En dan is het goed om gerichter te kijken. Wat vult die emmer eigenlijk? Is dat alleen die positieve emotie, of speelt er nog iets anders mee?

Zo herken je écht spel: 4 kenmerken

Fijn spel heeft vier kenmerken. Als je die kent, wordt het makkelijker om te zien of het nog steeds spel is of dat de emmer aan het overlopen is.

• Spelsignalen. De spelbuiging, waarbij je hond door zijn voorpoten zakt en zijn kont omhoog steekt, plus een ontspannen spelgezicht.
• Een los lijf en zachte bek. Soepel, verend, misschien wat onhandig, met happen die duidelijk geremd zijn.
• Pauzes. De honden stoppen steeds even, schudden zich uit of snuffelen, en gaan dan weer verder.
• Rolwissel en wederkerigheid. Eerst jaagt de een, dan de ander. Om de beurt bovenop, om de beurt kwetsbaar.

Bij dat eerste kenmerk hoort een nuance. Lang dachten we dat de spelbuiging altijd een simpele uitnodiging tot spel was. Later onderzoek liet zien dat de functie genuanceerder is en nog niet volledig vaststaat. De spelbuiging lijkt vooral te helpen om het spel duidelijk te houden en weer op gang te brengen na een pauze.** Kijk dus niet alleen naar de spelbuiging, maar naar alle vier de kenmerken samen.

Die pauzes en die rolwissel zijn extra belangrijk. Zolang de honden elkaar afwisselen en steeds even stoppen, blijft het spel in balans en blijft de emmer op niveau. Echt goed spel is trouwens iets heel intiems, waar vertrouwen tussen beide honden voor nodig is. Spelen met een onbekende hond is daarom minder vanzelfsprekend dan we vaak denken.

De 'ja graag'-test: vraag het gewoon aan je hond

Wil je weten of je hond het écht leuk vindt? Dan hoef je niet te gokken. Je vraagt het gewoon aan je hond.

Haal de twee honden een paar seconden uit elkaar. Roep je hond, lok hem met een brokje of neem zelf even wat afstand. Reageert hij niet op je cue, terwijl hij in andere situaties wel komt? Dan is dat een aanwijzing dat de emmer zich al aan het vullen is en zijn denkende brein een beetje offline gaat.

Kijk daarna wat er gebeurt. Willen ze allebei weer naar elkaar toe, dan is het wederzijds en mag je ze gerust weer laten spelen. Gebruikt een van de twee dat moment juist om weg te lopen, te snuffelen of achter zijn eigenaar te gaan staan, dan was die hond toe aan een pauze. Hij deed vooral mee omdat hij op dat moment even niet anders kon.

Doe dit gerust een paar keer tijdens het spelen. Zo leert je hond ook makkelijker aan- en uitschakelen.

Wanneer is het geen spel meer?

Soms lijkt iets op spel terwijl er iets anders speelt. Dit zijn de signalen waar je op let:

• Eenrichtingsverkeer. De ene hond jaagt steeds, de ander probeert weg te komen of zich te verstoppen. De rollen wisselen niet. Dan is het geen spel, maar achtervolgen.
• Geen pauzes. Het gaat non-stop, steeds sneller en wilder. De rem is weg en de emmer loopt over.
• Genegeerde signalen. De ene hond geeft aan te willen stoppen, de ander gaat gewoon door.
• Onbereikbaar. Je hond hoort je niet meer, zijn ogen worden groot en hard. Zwaai je met een koekje, dan graait hij het uit je hand of kijkt er dwars doorheen.

Kun je je hond er nog rustig uit halen, dan is hij nog bereikbaar. Lukt dat niet, dan is dat een belangrijk signaal dat wat jij dacht dat spel was, geen spel meer is.

Wat een overvolle emmer betekent voor de rest van de dag

Elke keer dat spel over de kop gaat, komt er een extra scheut in de emmer. Een hond met zo'n overvolle emmer komt daarna slecht tot rust, is prikkelbaar en gaat een volgende keer waarschijnlijk nog sneller over zijn grens. Zo'n volle emmer heeft echt even tijd nodig om te herstellen.

Die stofjes blijven namelijk in het lijf zitten. Ook op momenten dat jij denkt: doe nou eens rustig. Als je dus een hond hebt die vaak onrustig of alert is, is het goed om ook te kijken naar wat er al in die emmer zit. Spel, of wat we dénken dat spel is, kan daar een rol in spelen.

Leer je op tijd zien wanneer spel geen spel meer is en haal je je hond er dan even uit, dan help je hem niet alleen op dat moment. Je helpt hem ook op andere momenten van de dag waarop hij onrustig of overalert is.

Aan de slag

Kijk deze week minimaal één keer bewust naar je hond als hij speelt. Dat kan met een andere hond zijn, maar ook alleen, want ook daarvan kan zijn emmer overlopen. Loop de vier kenmerken langs en probeer een keer de 'ja graag'-test.

Geen antwoord is gek en elke hond is anders. Het gaat erom dat je gerichter leert kijken naar wat je hond je eigenlijk vertelt.

En dan? Van herkennen naar jouw eigen hond

Dit gedrag herkennen is de eerste stap. De volgende vraag komt vanzelf: en wat vult de emmer van míjn hond? Want dat verschilt per hond. Wat de een nauwelijks raakt, vult bij de ander de emmer in één keer.

Daarvoor is er de HondenHub. Daar breng je met een inventarisatie in kaart wat de emmer van jouw hond vult en wat hem juist tot rust brengt. Ik geef je daar persoonlijk feedback op de werkpunten voor jouw hond. Niet met losse tips, maar door mee te denken over jouw situatie.

In de Hub zitten experts op allerlei honden-gebieden, waar ik zelf met Iloy naar toe ga. Dus als je denkt; ik zit bij Monique goed, dan zit je ook bij hen goed. Je kunt vragen stellen over voeding, medische zaken, beweging, zorghandelingen, verrijking, training en natuurlijk aan mij over gedrag. Word lid van de HondenHub 

Veelgestelde vragen

Speelt mijn hond of is hij overprikkeld? Kijk naar de vier kenmerken van fijn spel: spelsignalen, een los lijf, pauzes en rolwissel. Zie je die duidelijk terug, dan speelt hij. Zie je vooral non-stop drukte zonder pauzes en zonder rolwissel, dan loopt de emmer waarschijnlijk over.

Is spelen met onbekende honden goed voor mijn hond? Echt spel is intiem en vraagt vertrouwen tussen twee honden. Met een onbekende hond is dat vertrouwen er nog niet, dus is uitbundig spel minder vanzelfsprekend dan we vaak denken. Kort en rustig contact is meestal fijner dan lang en wild.

Mijn hond luistert niet meer tijdens het spelen. Wat kan ik doen? Er is geen quick fix. De hond zit dan met een overlopende emmer en zijn denkende brein staat even offline. Je kunt het oefenen door pauzes in te bouwen, het liefst met een bekende hond op een plek waar je je hond makkelijk kunt bereiken. Kijk vooral ook naar wat je hond vooraf al laat zien.

Hoeveel spel is te veel? Daar is geen vast getal voor. Het gaat er niet om hoe lang je hond speelt, maar of de emmer overloopt en hoe snel hij daarna weer tot rust komt. Een hond die na het spelen prikkelbaar en onrustig blijft, had waarschijnlijk een pauze nodig.

* Emotionele systemen bij zoogdieren, waaronder het spelsysteem: Panksepp, J. (1998). Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. Oxford University Press.

** Over de functie van de spelbuiging: Bekoff, M. (1995). Play signals as punctuation: the structure of social play in canids. Behaviour. En: Byosiere, S-E., Espinosa, J., & Smuts, B. (2016). Investigating the function of play bows in adult pet dogs. Behavioural Processes, 125, 106-113.

Dit artikel is van Monique Bladder, hondengedrag-specialist. Overname zonder toestemming is niet toegestaan, delen van deze link wel.