Denk je bij een gefrustreerde hond meteen aan de hond die aan de lijn blaft en trekt naar een andere hond? Dat kan zeker frustratie zijn. Maar frustratie zit ook in heel veel kleine, dagelijkse momenten die je misschien niet als frustratie herkent.

De hond die jankt bij de deur. Die blaft om aandacht. Die helemaal doordraait als jij de riem pakt. Of die blijft blaffen omdat hij dat balletje niet onder de kast vandaan krijgt. In deze blog leer je waar je op moet letten om frustratie te herkennen, hoe je het verschil met angst ziet, en wat je hond op zo'n moment eigenlijk van je nodig heeft.

In het kort

Frustratie ontstaat als je hond iets heel graag wil en er niet bij kan. Het is dezelfde motor als enthousiasme, alleen zit de uitgang dicht. Frustratie is bijna altijd het gevolg van een ander gevoel eronder, zoals plezier, angst of eenzaamheid. Je lost het niet op met impulscontrole (lees daarover meer door hier te klikken). Wat je hond nodig heeft, is leren omgaan met 'nu even niet'.

Gedrag is communicatie: frustratie begint met een verlangen

Alles wat je hond doet is de buitenkant van hoe hij zich van binnen voelt. Dat is de kern van hoe ik naar honden kijk: gedrag is communicatie. Eerst is er een emotie, dan reageert het lijf, en pas daarna komt het gedrag dat jij ziet.

In mijn blog over de overenthousiaste hond schreef ik over het verlangen van je hond, de motor in zijn brein die hem aanzet om iets te willen. In de wetenschap heet dat het seeking-systeem. Frustratie draait precies om dat verlangen. Maar dan wat er gebeurt als het geblokkeerd wordt.

Je hond wil die bal. Of dat contact met de andere hond. Of dat stukje kip op het aanrecht. Of aandacht van jou. En dan komt er iets tussen. De lijn, een dichtslaande deur, een kastje, of jij die hem op dat moment niet geeft wat hij wil. Je hond kan niet handelen naar zijn verlangen. Het loopt vast. En dat vastlopen voelt voor je hond als frustratie.

Het is dezelfde motor als het enthousiasme van dag één, alleen zit de uitgang dicht. En net als bij ons gaat een gefrustreerde hond dan harder zijn best doen. Explosiever, luider, groter. Tot hij het krijgt of het opgeeft. Frustratie is een negatieve emotie, net zo goed als angst dat is. Een hond die vaak gefrustreerd is, is dus niet per se een blije of een overenthousiaste hond.

Zo ziet frustratie eruit

Misschien herken je een paar van deze momenten, want ze zijn echt uit het leven gegrepen:

• De bal ligt onder de kast. Je hond krabt, duwt, blaft en geeft maar niet op.
• Hij blaft of krabt aan de deur, in de tuin of bij het raam, omdat hij ergens naartoe wil. Naar een hond, een kat, een vogel, een voorbijganger. Of naar jou, als je het huis uit gaat.
• Hij moet wachten. Je maakt zijn eten klaar en hij springt en jankt. Je pakt de riem en hij draait door. In de auto begint hij te piepen en te joelen.
• Hij vraagt aandacht. Hij blaft, duwt je aan met zijn neus, legt steeds een poot op je been of gooit speelgoed in je schoot.
• Een voerpuzzel is net te moeilijk. Hij hapt erin, gooit hem om of loopt gefrustreerd weg.
• Hij wordt tegengehouden bij een zorghandeling, zoals borstelen of de dierenarts, en gaat trekken, wringen en piepen om los te komen.

In het lijf zie je dat een gefrustreerde hond naar voren leunt, richting zijn doel. Hij duwt zich erin en trekt aan de lijn. Het is fel en aanhoudend, en het wordt vaak luider naarmate het langer duurt. Je ziet piepen, janken en blaffen, en soms happen of bijten in de lijn of zelfs in jou. Hij is gefixeerd en moeilijk te onderbreken.

Een belangrijk verschil met angst: frustratie stopt op het moment dat je hond krijgt wat hij wil. Geef je hem toegang, dan zakt de frustratie meestal meteen. Bij angst werkt dat niet zo.

Frustratie is bijna altijd het gevolg van een ander gevoel

Dit is het belangrijkste inzicht van vandaag. Frustratie staat zelden op zichzelf. Er zit meestal een andere emotie onder, die je hond aanzet tot gedrag dat vervolgens niet lukt. Kijk maar mee:

• Je hond wil naar een andere hond om te spelen en kan er niet bij door de lijn. Daaronder zit plezier.
• Je hond is bang voor die andere hond en wil weg, maar kan niet. Daaronder zit angst.
• Je hond sloopt de deurpost omdat jij weg bent en hij je mist. Daaronder zit eenzaamheid.

Zie je de rode draad? In al deze momenten wil je hond iets, als gevolg van een eerder gevoel, en komt daar iets tussen. Dat maakt frustratie zo lastig te lezen. Want een hond die ergens op afgaat, kan dat doen uit plezier, maar net zo goed uit angst.

Wil je hond ernaartoe of ervanaf?

Omdat een hond bij zowel frustratie als angst naar voren kan bewegen, wordt hier vaak een verkeerde inschatting gemaakt. Deze ijkpunten helpen je kijken:

• Het gewicht in zijn lijf. Een gefrustreerde hond leunt naar voren, zijn gewicht gaat naar het doel toe. Een bange hond heeft zijn gewicht juist wat naar achteren, klaar om terug te trekken, met staart en oren die even omlaag en naar achteren gaan.
• De subtiele signalen. Tongelen, wegkijken en wegdraaien wijzen richting angst. Meer hierover lees je in mijn blog over de bange hond. Wil je hond spelen, dan zie je opwinding, maar blijft het lijf ontspannen en los.
• Wat hij op afstand doet. Een gefrustreerde hond is van veraf al happig, trekt ernaartoe en piept van verwachting. Een bange hond is op afstand juist waakzaam en houdt zich terug. En dat 'dichtbij' is de beleving van je hond, dat kan zich al op honderden meters afspelen.
• Ken je hond. Is de prikkel iets waar hij normaal dol op is en kan hij er nu niet bij? Dan is het waarschijnlijk frustratie. Liet hij eerder zien zich zorgen te maken over andere honden? Dan zit je eerder aan de kant van angst.

Kijk altijd naar het geheel en niet naar één signaal. En weet dat angst en frustratie tegelijk kunnen spelen. Twijfel je en laat de situatie het toe, dan kun je de check doen. Zakt je hond als er afstand komt, dan was er angst. Zakt hij juist in op het moment dat hij er echt bij is, dan was het waarschijnlijk frustratie. Maar: doe die check alleen als het veilig is!!! En zeker niet bij een onbekende hond.

Waarom impulscontrole frustratie niet oplost

Dit misverstand wil ik graag rechtzetten, want het wordt nog vaak geroepen als dé oplossing: is je hond gefrustreerd, dan moet hij maar zelfbeheersing of impulscontrole leren. Ik ben daar geen fan van, in elk geval niet zoals het vaak wordt aangeleerd.

Samen met mijn collega Erica Bokelmann schreef ik hier eerder een uitgebreid artikel over, dat je kunt lezen door hier te klikken. De kern: frustratie ontstaat uit een verwachting die niet uitkomt. En dat betekent dat je frustratie bij de bron kunt verlagen door die verwachting te temperen. Verwacht je hond weinig, dan valt er ook weinig tegen. Frustratie is dus geen tekort aan zelfbeheersing dat je eruit traint. 

Wat je beter niet doet

Je helpt een gefrustreerde hond niet door hem te corrigeren of op hem te mopperen. Dat voegt alleen maar spanning toe aan een hond die al op scherp staat, en dan wordt het meestal erger.

Zie je bij je hond ineens een korter lontje dan normaal? Laat hem dan ook even nakijken. Ongemak en pijn maken een hond namelijk veel sneller gefrustreerd. Ik schreef daar eerder over in mijn blog over het korte lontje.

Wat je hond wél nodig heeft: leren omgaan met 'nu even niet'

Het makkelijke antwoord op frustratie is je hond geven wat hij wil. Maar dat kan niet altijd, soms uit veiligheid en soms gewoon omdat jij het niet wilt. Wat je hond dan van je nodig heeft, is leren omgaan met 'nu even niet'. En vooral leren dat hij niet elke keer bepaalde dingen hoeft te verwachten.

Je hond is namelijk heel goed in het herkennen van voorspellende signalen. Hij weet feilloos dat de riem pakken 'wandelen' betekent, en dat de koelkastdeur soms een plakje worst voorspelt. Daar bouwt hij verwachtingen op. Help hem door zelf te voorspellen wat er wel en niet gaat komen.

Werk met vaste signalen. Een woord of gebaar dat betekent: nu aai ik je even niet meer. Voor mijn Iloy is dat het woord 'klaar'. Of gebruik een vast woord als jullie echt gaan wandelen op het moment dat je je schoenen aandoet, en een ander woord als hij thuisblijft. Zeg bij het aandoen van je schoenen 'wandelen' als hij mee mag, en 'blijf je thuis' als dat niet zo is. Van mij mag het ook 'appel' en 'banaan' zijn, als je maar consequent bent. Herhaling is hierin de truc. Geen ingewikkelde oefening, maar iets simpels voor in het dagelijks leven.

Aan de slag

Kijk naar één moment waarop je hond gefrustreerd raakt en stel jezelf drie vragen. Wat wil hij op dat moment? Welke emotie zou daaronder kunnen zitten? En wat is het dat hem tegenhoudt?

Het gaat er niet om dat je alles oplost. Het gaat erom dat je gaat zien dat je hond niet vervelend of eigenwijs is. Hij loopt gewoon vast.

En dan? Van herkennen naar jouw eigen hond

Frustratie herkennen is de eerste stap. De volgende vraag komt vanzelf: en hoe help ik míjn hond hiermee?

Daarvoor is er de HondenHub. Daar gaan we echt aan de slag. Je krijgt een oefening om het voor je hond duidelijker te maken wanneer iets wel en wanneer iets niet gaat gebeuren. Zo leert hij makkelijker aan en uit te schakelen, en leer je werken met verwachting en voorspelbaarheid, precies waar frustratie vandaan komt. Ik geef je daar persoonlijk feedback op de situatie van jouw hond.

In de Hub zitten experts op allerlei honden-gebieden, waar ik zelf met Iloy naar toe ga. Dus als je denkt; ik zit bij Monique goed, dan zit je ook bij hen goed. Je kunt vragen stellen over voeding, medische zaken, beweging, zorghandelingen, verrijking, training en natuurlijk aan mij over gedrag. Word lid van de HondenHub 
 

Veelgestelde vragen

Wat is frustratie bij een hond? Frustratie is het gevoel dat opkomt als je hond iets heel graag wil en er niet bij kan. Het is dezelfde motor als enthousiasme, alleen zit de uitgang dicht. Je ziet het aan gedrag als blaffen, trekken, happen of aanhoudend doorgaan.

Helpt impulscontrole tegen frustratie? Meestal niet, in elk geval niet zoals het vaak wordt aangeleerd. Frustratie is geen tekort aan zelfbeheersing, maar ontstaat uit een verwachting die niet uitkomt. Je verlaagt frustratie eerder door te werken met voorspelbaarheid en die verwachting te temperen.

Hoe zie ik het verschil tussen frustratie en angst? Let op het gewicht in het lijf. Een gefrustreerde hond leunt naar voren, richting zijn doel. Een bange hond heeft zijn gewicht naar achteren en toont subtiele signalen als wegkijken en tongelen. Kijk ook naar wat hij op afstand doet en naar het geheel, want beide kunnen tegelijk spelen.

Mijn hond blaft aan de lijn naar andere honden. Is dat frustratie? Dat kan. Vaak wil je hond ergens naartoe en houdt de lijn hem tegen. Maar het kan ook zijn dat hij bang is en niet weg kan. Kijk naar zijn lichaamshouding en naar wat hij normaal met die prikkel heeft, en beoordeel het hele plaatje.

* Emotionele systemen bij zoogdieren, waaronder het verlangen (SEEKING) en de systemen die bij blokkade en frustratie een rol spelen: Panksepp, J. (1998). Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. Oxford University Press.

** Over frustratie als gevolg van een verwachting die niet uitkomt: Amsel, A. (1992). Frustration Theory. Cambridge University Press.